SERIPA SA 3
MEKGATLO YA BADIRIŠI BA MEETSE (WUAs)
Mokgatlo wa badiriši ba meetse ke eng?
WUA ke sehlopha sa molao seo se hlomilwego ke Tonakgolo ka tlase ga Molao wa Bosetšhaba wa Meetse. WUA ke sehlopha sa tirišano le badiriši ba go ikemela ka bobona ba meetse bao ba ratago go tšea mediro yeo e amanago le meetse gore ba hwetše diputseletšo tša maikutlo a bona. Komiti ya taolo e laola WUA.
Mohola wa WUA ke eng?
Mohola wa WUA ke go kgontšha batho mo setšhabeng gore ba diriše dithušo tša bona (tšhelete, dithušo tša botho le botsebi) gore di diriše mediro yeo e amanago le meetse ka katlego. Ka WUA maloko a ka kgona go hwetša diputseletšo ka go laetša dinyakwa tša bona tša selegae le ditlapele.
WUAs e šoma mo legatong la selegae leo le kgaoleditšwego. WUAs e ka fana ka tsela yeo maanotshepetšo a taolo a ka hlongwago mo legatong la selegae. WUAs e na le mohola wo mongwe wo bohlokwa woo o o dirago malebana le phedišo ya bodiidi le go fana ka tšhireletšo ya dijo.
WUA ke sehlopha sa tirišano gomme e na le maatla a motho wa tlhago yoo a nago le maatla ka moka, ka ntle le maatla ao a ka amanago le motho wa tlhago fela goba ao a sa sepelelanego le Molao wa Bosetšhaba wa Meetse. Se se ra gore WUA e ka dira dilo ka moka tšeo motho wa go ikemela ka boyena a ka di dirago, go swana le go bula akhaonto ya panka, go tsena ka go dikontraka tša go fana le go adimišana ka tšhelete. WUA e ka sekiša goba ya sekišwa ke mokgatlo wo mongwe.
Molao wa Bosetšhaba wa Meetse le peomolao ya WUA di laola tirišo ya tšona ya taolo le instithušene.
Mehuta ya go fapana ya WUAs
Molao o fana ka hlomo ya WUAs go sebopego sefe goba sefe sa tirišo ya meetse go ya le ka moo go hlalošitšwego ka go Molao. Le ge go le bjalo, go na le mehuta ye mebedi ya go fapana ya WUAs yeo e ka hlongwago, yona ke, WUA yeo e theilwego godimo ga karolo le WUA yeo e theilwego godimo ga dikarolo tše ntši.
WUA yeo e theilwego godimo ga karolo
WUA yeo e lebanego le karolo e dira go ya ka kgahlego le legatong la sehlopha sa badiriši ba go swana. Mohlala, sehlopha sa balemi ba nošetšo yeo e tšwelelago se ka hlama WUA yeo e theilwego godimo ga karolo, goba sehlopha seo se nago le kgahlego ya go laola tirišo ya boitapološo, bjalo bjalo.
WUA yeo e theilwego godimo ga dikarolo tše ntši
WUA yeo e theilwego godimo ga dikarolo tše ntši e dira ka kgahlego le legatong la hlakantšho ya badiriši ba go fapana ba meetse, go swana le poloko, kagodikgwa, go epa, le nošetšo ka go di kopantšha.
Kgahlego gantši e bontšhwa ka go hlomo ya WUAs ka mehola ye megolo ye mene (le ge e le gore go ka ba le ye mengwe):
go tšea le go diriša meetse meholeng ya go nošetša mo sekaleng sa papatšo le sa phedišo.
mediro ya phokotšo ya go ela ga nokana tshwaro le tahlo ya diela le ditlakala go laola tirišo ya meetse mo meholeng ya boitapološo le/goba tikologo.
WUA e hlomilwe ke Tonakgolo go ya ka mekgwatshepetšo yeo e laeditšwego ka go Molao wa Bosetšhaba wa Meetse.
Tonakgolo goba bakgathatema ba ka thoma tshepetšo ya go hloma WUA.
Ke neng moo Tonakgolo a ka thomago hlomo?
Mabakeng ao Tonakgolo a ka thomago hlomo ya WUA ga se a laetšwa ka Molao. Le ge go le bjalo, Tonakgolo a ka thoma tshepetšo ya hlomo moo WUA e tla ba go mo kgahlegong ya setšhaba. Lepokisana la ka fase le laetša mehlala yeo e tla ba go mo kgahlegong ya setšhaba
Taolo ya selegae ya sekimi sa mmušo
Tonakgolo a ka rata go fetišetša tshepedišo, tshwaro le taolo ya sekimi sa mmušo go setšhaba sa selegae. Se se direga gantši ge sekimi se agetšwe go putseletša setšhaba seo go bolelwago ka sona gape se ka laolwago ka katlego ke WUA ya maleba.
Thekgo ya balemi bao ba tšwelelago
Tonakgolo a ka rata go thekga tšeo di thomilwego ke dikgoro tše dingwe tša mmušo go ya ka phetho ya balemi bao ba tšwelelago goba tšwetšopele ya diprotšeke tša phedišo ya bolemi.
Go hlatloša tšwetšopele yeo e kopantšhitšwego ya dithušo
Moo tšwetšopele yeo e se ya kopantšhwago ya dithušo tšeo itšego e diragala, Tonakgolo a ka akanya go hloma WUA bjalo ka se sengwe sa go fana ka taolo ye kaone le go phema thulano yeo e ka ba go gona.
Therišano le setšhaba
WUA e hlomilwe ka morago ga ge therišano le setšhaba e šetše e dirilwe.
Ge Tonakgolo a dira therišano le setšhaba, ditshenyagelo tša therišano ye di ka hwetša go WUA ge e šetše e hlomilwe.
WUA ka mabaka ao a itšego, e tla hlongwa ka morago ga tšhišinyo go Tonakgolo ka mekgatlo yeo e nago le kgahlego.
Tonakgolo a ka nyaka gore motho goba mekgatlo yeo e romelago tšhišinyo gore e lefele pele ditshenyagelo tša therišano le setšhaba.
Tšhišinyo ya go hloma mokgatlo wa badiriši ba meetse
Kgoro goba sehlopha sefe goba sefe sa badiriši ba meetse se ka romela tšhišinyo go Tonakgolo gore go hlongwe WUA.
Molaodi-Kakaretšo wa Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa a ka thuša badiriši ba meetse go tšwetšapele tšhišinyo.
Ke eng seo se swanetšego gore se akaretšwe ka gare ga tšhišinyo?
Tšhišinyo e swanetše e akaretše ditaba tše di filwego ka gare ga Molao:
Mabaka a go dira tšhišinyo
Leina la mokgatlo leo le šišintšwego
Lefelo la tshepedišo ya mokgatlo leo le šišintšwego
Mediro ya mokgatlo yeo e šišintšwego
Moo go lego maleba, tlhalošo ya mešomo ya meetse yeo e lego gona le yeo e šišintšwego mo lefelong la tshepedišo
Tlhalošo ya dilaesense goba ditumelelo tša tirišo ya meetse tšeo maloko ao a šišintšwego a di swerego goba tšeo ba ikemišeditšego go dira dikgopelo tša tšona
Molaotheo wa mokgatlo woo o šišintšwego
Tlhalošo ya ka moo molaotheo woo o šišintšwego o tlago fapana le mohlala (mmotlolo wa molaotheo) woo o lego ka gare ga Molao
Lenaneo la maloko goba dihlopha tša maloko ao a šišintšwego a mokgatlo
Tlhalošo ya gore ke therišano efe yeo e dirilwego go tšwetšapele tšhišinyo le gore ke dipoelo dife tša therišano yeo.
Lefelo la tshepedišo
Ke therišano efe yeo e dirilwego? Dipoelo tša yona ke dife?
Tšhišinyo ya go hloma WUA
Tirišo ya meetse? Dilaesense/ditumelelo?
Mediro yeo e šišintšwego?
Molaotheo
Maloko
Tonakgolo o tla fa tumelelo ya go hloma WUA neng?
Tonakgolo o tla fa tumelelo ya go hloma WUA ge WUA e hlatloša ditebo tšeo di laeditšwego ka tlase ga Mohola wa Molao wa Bosetšhaba wa Meetse. Ditebo tšeo di akaretša dintlha tša go swana le:
Tšhireletšo, tirišo, tšwetšopele, poloko, taolo ya dithušo tša meetse a ditšhaba
Go fihlelela dinyakwa tša batho tša motheo tša meloko ya bjale le ka ya ka moso
Go hlatloša tekano; kgonego, phedišo le putseletšo ya tirišo ya meetse
Tšwetšopele ya leago le ekonomi, le
Go šireletša tikologophedišano ya diphedi tša meetse.
Ye nngwe ya ditaba tšeo di swanetšwego gore di akaretšwe ka gare ga tšhišinyo ke molaotheo wa WUA woo o šišintšwego.
Molao wa Bosetšhaba wa Meetse o akaretša ditaba ka moka tšeo di swanetšego gore di fiwe ka gare ga molaotheo wa WUA. Molao (Šetule 5) le wona o akaretša mmotlolo wa molaotheo woo o ka dirišwago bjalo ka motheo wa go thala molaotheo.
Ka mo tlase ke kakaretšo ya ditaba tšeo molaotheo wa WUA o swanetšego gore o di fe:
MOLAOTHEO WA MOKGATLO WA BADIRIŠI BA MEETSE
Leina la Mokgatlo
Merero ya Mokgatlo
Mešomo ye megolo ya Mokgatlo
Mešongwana ya tlaleletšo ya Mekgatlo
Maloko a go hloma
Boloko bja Mokgatlo
Mekgwatshepetšo le dinyakwa tša go amogela maloko a maswa mo mokgatlong
Go kgetha maatla a maloko
Mekgwatshepetšo ya go fetšiša boloko
Tšhišinyo le kgetho ya maloko a Komiti ya Taolo
Mekgwatshepetšo ya go kgetha komiti ya taolo
Peo ya badiredi
Mekgwatshepetšo ya go bea badiredi ba mokgatlo
Hlatlošo ya kadimo ya ditšhelete
Mekgwatshepetšo ya go hwetša kadimo ya tšhelete
Dipeomolato le go bušetšwa tšhelete ya gago
Kgapeletšo ya matlotlo ya maloko mo mokgatlong.
Pego ya Ngwaga ka Ngwaga
Go tatela godimo
LENANEO LA MALOKO A GO HLOMA
LENANEO LA MALOKO
TLHALOŠO YA DIKAROLO TŠA MAFELO LE BOEMEDI KA GO TAOLO
KOMITI
Go dira kgopelo ya mešomo ya WUA
Le ge e le gore sethalwa sa molaotheo wa WUA se ka akaretša mešomo ye mmalwa ya WUA, se ga se re gore WUA e tla ba le mešomo ye ka moka ge e seno hlongwa.
Bao ba dirago kgopelo ya go hloma WUA, ba swanetše gore bjalo ka karolo ya mokgwatshepetšo wa hlomo, ba dire kgopelo semmušo ya gore mešomo e fiwe WUA. Se se ka dirwa godimo ga lengwalo la seširo ge o romela tšhišinyo ya gago gore e elwe hloko.
Lengwalo la seširo
Kgopelo ya gore mešomo e fiwe WUA
Tšhišinyo
Go Tonakgolo ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa gore a hlome WUA
Molaotheo woo o amogetšwego ke WUA o swanetše go tlama maloko ka moka a mokgatlo wo.
Tonakgolo a ka nyaka gore go be le dineo tša tlaleletšo tšeo di swanetšwego go akaretšwa ka gare ga molaotheo wa WUA. Dineo tše di swanetše di amogelwe ke maloko a mokgatlo gape di dumelelwe ke Tonakgolo pele WUA e ka diriša maatla afe goba afe goba ya dira mešomo efe goba efe.
Ke thekgo efe yeo Tonakgolo a tlago e efa go hloma WUA?
Molaodi-Kakaretšo wa Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa o tla fana ka thekgo go:
Batho bao ba nyakago tlhahlo ya go tšwetšapele tšhišinyo ya go hloma WUA go ya ka:
Go hlaloša lefelo la tshepedišo
Go laetša tlhago le sebaka sa dithušo tša meetse tšeo di swanetšego gore di laolwe, le
Maatla le mešomo yeo e tla nyakago gore e neelwe go WUA.
Ditšhaba tšeo di hlaelelago mabokgoni a go beakanya le go tšwetšapele dipeakanyo tšeo di nyakegago tša instithušene. Gantši, thušo e fiwa moo tšwetšopele (go swana le go hloma balemi bao ba tšwelelago) e hlokegago gore e hlatlošwe ka hlomo ya WUA.
Phetošo ya diboto tša nošetšo
Diboto ka moka tša nošetšo le diboto tša taolo ya meetse a tlase ga mmu tšeo di bilego gona pele ga thomo ya Molao di swanetšwe gore di fetošetšwe go WUAs. Diboto tše dingwe tšeo di hlomilwego go ya ka Molao wa peleng wa Meetse ka mabaka a mehola ya go nošetša le tšona di tla fetošetšwa ka go WUAs.
Ka kgonthe, phetošo ya diboto tša nošetšo e ra gore di swanetše di beakanye leswa mafelo a tšona a tshepedišo le dibopego tša taolo gore di be ka tsela yeo e lego gore di emela dipalopalo tša lefelo, go ya ka morafe le bong.
Ke ka lebaka la eng go eba le phetošo?
Afrika Borwa e na le histori ya go ba le dithušo tšeo di sa fihlelelwego ka go lekana. Phetošo ke ye nngwe ya ditsela tša go fihlelela tekano. Tonakgolo o tšweleditše methalotlhahlo yeo e amago tlhamo ya komiti ya taolo ya boto ya nošetšo yeo e fetotšwego.
WUA e thušwa bjang ka tšhelete?
Mabokgoni a WUA a go ithuša ka tšhelete a ya ka gore e gona naa. Hlomo ya WUA e kgonega fela ge maloko a kgona go lefela ditshenyagelo tša kamogelo tša WUA gape le ditshenyagelo tša tshepedišo le tshwarelelo ya mešomo efe goba efe ya kapitale yeo e amanago le WUA. Ka fao WUA e hwetša thušo ya tšhelete ka dikadimo tša ditšhelete tšeo di adingwago ke maloko a yona tšeo di bitšwago 'ditefelo tša tirišo ya meetse' Methopo ye mengwe ya dithušo tša tšhelete e akaretša:
Ditšwetšopele tša go tšwa go mešomomeetse yeo e dirago
Thušothwii ya tšhelete go tšwa go Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa goba go tšwa go CMA.
Methopo ye mengwe yeo e fihlelelago dinyakwa tša Molao tša go swana le mananeo a tlhahlo goba thušo ya tšhelete ka boithaopo.
WUA e ka lekanya ditefelo tša maloko a yona ngwaga ka ngwaga ge e ba molaotheo o fana ka se. Ditefelo tše di swanetše di be go ya ka maanotshepetšo a go bea tefelo ya thekišo ya tirišo ya meetse yeo e laeditšwego ke Tonakgolo.
Tonakgolo a ka fana ka thušo ya tšhelete go WUA meholeng ya go fihlelela ditebo tša Molao wa Bosetšhaba wa Meetse (go ya ka melawana yeo e dirilwego ka tlase ga Molao).
Kgoro e tšweleditše pele pholisi ya go fana ka thušo ya tšhelete go banošetši bao ba lego gona le ba baswa bao e lego dihlopha tšeo di bego di gateletšwe peleng gape e lego maloko a WUA.
Pele Tonakgolo a ka fana ka thušo efe goba efe ya tšhelete, o swanetše a ele hloko dilo tše di latelago:
Hlokego ya tekano
Hlokego ya ponagatšo
Hlokego ya go lokiša dipoelo tša kgethologanyo ya peleng ya morafe le bong
Mohola wa thušo ya tšhelete
Maemo a tšhelete a moamogedi; le
Hlokego ya tšhireletšo ya dithušo tša meetse.
Molaotheo wa WUA o swanetše o fane ka peo ya Komiti ya Taolo gape le Modulasetulo le Motlatša Modulasetulo.
Komiti ya Taolo e rwala maikarabelo thwii go maloko a WUA. WUA e rwala maikarabelo ka bophara go Tonakgolo. Ge Tonakgolo a neela tshepedišo ya WUA go CMA, WUA e tla rwala maikarabelo go CMA.
Ke mehola le maikarabelo afe a WUA?
Mešomo ya WUA e ya ka molaotheo wa yona woo o dumeletšwego.
Molaotheo wa WUA o ka fana ka mešomo yeo e latelago gore e dirwe ke WUA:
Go thibela meetse go tšwa go thušo efe goba efe ya meetse gore a se senywe.
Go šireletša dithušo tša meetse.
Go thibela tirišo efe goba efe ya meetse yeo e sego molaong.
Go tloša goba go beakanya go tloša tšhitišo efe goba efe yeo e beilwego ka ntle le molao ka gare ga moela wa meetse.
Go thibela tiro efe goba efe yeo e sego molaong yeo e ka fokotšago boleng bja meetse ka gare ga thušo efe goba efe ya meetse.
Go dira kokamelo ka kakaretšo go dithušo tša meetse.
Go laola go ela ga meetse a moela ofe goba ofe ka:
Go hlwekiša mokero wa wona;
Go fokotša kotsi ya tshenyo go naga mo tiragalong ya mafula; le
Go fetošetša moela wa meetse morago go moela wa yona wa peleng moo e dirilwego ka tlhago.
Go nyakišiša le go rekhota:
Boleng bja meetse mo magatong a go fapana a go ela ka mo gare ga moela wa meetse;
Nako yeo; le
Lefelo leo meetse a ka dirišwago ke motho ofe goba ofe yoo a laetšwego go diriša meetse go tšwa go dithušo tša meetse.
Go bopa, go reka goba go hwetša ka tsela ye nngwe, go laola, go dira lego swarelela mešomomeetse yeo e akanywago go ba bohlokwa go:
Lefelo la go pšheša; le
Go fana ka meetse go lefelo la go nošetša goba mehola ye mengwe.
Go okamela le go laola phatlalatšo le tirišo ya meetse go tšwa go dithušo tša meetse go ya ka maatla a toko a maleba a tirišo ya meetse, ka go emiša le go swarelela ditlabelo go:
Ela le arola; goba
Laola pharologano ya go ela ga meetse.
Maatla le mešomo tša tlaleletšo
WUAs di ka neelwa maatla le mešomo tša tlaleletšo ke CMA goba Tonakgolo.
Tonakgolo ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa
Maatla goba mošomo
Neetšwe
WUA e swanetše e bušetšwe ditshenyagelo tša tšhelete tšeo di bilego gona ka lebaka la neelo ya maatla le mešomo tša tlaleletšo.
Ke mehola efe go badiriši bao ba bopago WUA?
Mehola go badiriši ba WUA e tla ya go ka mohola woo WUA e o hlomilwego go ya ka wona.
Ka taba ya dikimi tša nošetšo tša balemi ba papatšo goba bao ba tšwelelago , go hloma WUA go dira gore go kgonagale gore e hlome mešomo yeo e kopantšwego mo sekaleng sa ekonomi yeo e tla abjago magareng ga maloko. Tšwetšopele ya mešomo ya sekala se sennyane sa motho wa go ikemela ka boyena gantši ga e kgonege ka ditšhelete.
Ka taba ya WUAs tšeo di hlomilwego go laola tirišo ya boitapološo, putseletšo ke gore setho se tee se thoma boikarabelo bja tirišo ya thušo yeo e itšego ya meetse meholeng ya boitapološo. Se se dumelela WUA gore e ikemišetše kopanyo yeo e hlokegago le go lekanya dikgahlego tša badiriši ba go fapana go phema thulano. Ge sehlopha se nyaka go hloma WSA ka tirišo ya meetse yeo e itšego, se swanetše se thome pele ka go netefatša gore WUA e tla tliša mehola ya go bonagala go maloko. Boloko bja WUA ke bja go ithaopa, ka fao, ge WUA e sa fane ka diputseletšo tšeo di hlokegago, e ka se kgone go swarelela maloko a yona (go lebeletšwe gore go tla ya ka mabaka).
Taolo le tshepedišo ya WUA
MMOTLOLO WA MOLAOTHEO WA MOKGATLO WA BADIRIŠI BA MEETSE
TAOLO LE PEAKANYO YA DIINSTITŠHUTENE TŠA TAOLO YA MEETSE
MOLAO WA BOSETŠHABA WA MEETSE
Nomoro 36 wa 1998
Maatla a Tonakgolo go ya ka WUAs
Tonakgolo a ka, ka morago ga go rerišana le mokgatlo wa badiriši ba meetse, laela gore motho a amogelwe bjalo ka leloko la mokgatlo ka mabaka ao e lego gore ke a paale gape a tekano.
Ka mabaka a mangwe Tonakgolo a ka
Tsena gare mo mošomong wa WUA. Tonakgolo o dira se ka go laela WUA gore e tšee magato ao a itšego. Ge WUA e sa latele taelo, thušo ya tšhelete yeo WUA e be go e ka e hwetša e ka swarelelwa go fihlela ge e latetše taelo.
Tonakgolo a ka fediša kantoro ya leloko la komiti ya taolo ka go ntšha tsebišo go leba go WUA le leloko leo le amegago. Mo mabakeng a bjalo, Tonakgolo a ka beakanya gape gore sekgoba seo se lego gona mo komiting ya taolo se tlatšwe.
Ge eba WUA e hlolega go latela taelo, Tonakgolo a ka tšea mešomo ya yona go fihlela ge WUA e latela taelo. Tonakgolo a ka boelwa ke ditshenyagelo tšeo di bilego gona ka go tšea mošomo goba mešomo lebakanyana go tšwa go WUA.
Molao wa Bosetšhaba wa Meetse o bolela gore Tonakgolo a ka fetšiša hlomo ya WUA ka tlase ga mabaka ao a itšego:
Mo mabakeng ao a filwego ka gare ga molaotheo wa mokgatlo;
Ge mešomo ya mokgatlo ka tumelelano le instithušene ye nngwe ya taolo ya meetse e swanetšwe e kopanywe goba e tšewe ke instithušene yeo ya taolo ya meetse;
Ge eba go tla hola mokgatlo goba maloko a wona;
Ge nyakišišo ya merero ya yona goba maemo a ditšhelete a utolla gore phetšišo ya hlomo e maleba;
Ge Tonakgolo a tšere maatla goba tiro ya mokgatlo ka lebaka la phapano magareng ga komiti ya taolo goba maloko a yona; goba
Ge eba mokgatlo ga o sa šoma gabotse goba ka katlego.
Tonakgolo a ka fetšiša hlomo ya WUA fela ka morago ga:
Go phatlalatša tshedimošo godimo ga tšhišinyo ya phetšišo ya hlomo
Go mema ditshwaotshwao godimo ga tšhišinyo ya phetšišo ya hlomo, le
Ka morago ga go ela hloko ditshwaotshwao ka moka tšeo di amogetšwego.
CMAs di na le maikarabelo a go laola dithušo tša meetse lefelong ka moka la taolo ya meetse.
CMA e na le Boto ya Taolo yeo e emelago bakgathatema go tšwa lefelong ka moka la taolo ya meetse.
CMA e tla lokiša Maanotshepetšo a Taolo ya Kgobokanyopula go lebedišiša ditaba tša thušo ya meetse lefelong ka moka la taolo ya meetse.
Maanotshepetšo a Taolo ya Kgobokanyopula a tla fana ka tlhahlo go Tonakgolo ya gore WUAs tše itšego di swanetšwe di hlongwe gape le gore ke mešomo efe yeo e swanetšwego gore di dumelelwe go e dira lefelong la taolo ya meetse.
WUAs ka tlhago e tla šoma tikologong ya selegae.
WUA e emela kgahlego ya sehlophana se sennyane, gantši karolo ya badiriši ba meetse mo lefelong leo le thibetšwego la tikologo.
Mekgatlo ye mengwe ya WUA e ka emelwa ke Boto ya Taolo ya CMAs le Dikomiti tša Taolo ya Kgobokanyopula.
WUAs di fana ka sebopego sa instithušene ya selegae yeo ka yona Maanotshepetšo a Taolo ya Kgobokanyopula a ka hlangwago mo legatong la tikologo.
